Nederland telt ongeveer 800.000 mensen die hun hoofdinkomen als zelfstandige zonder personeel verdienen, één op de tien werkenden. Drie ministeries, Sociale Zaken, Financiën en Economische Zaken, onderzoeken sinds vorig jaar Prinsjesdag wat de opkomst van de zzp’er betekent voor het belastingstelsel en de sociale zekerheid. De uitkomsten worden rond Prinsjesdag verwacht. Daarmee is de zzp’er in Den Haag veranderd van een verschijnsel in een beleidsdossier.
Een vraag uit 1967 die nog altijd open staat
De term “zelfstandige zonder personeel” is ouder dan het debat erover. Nieuwsuur vond de oudste vermelding in een lezersvraag uit 1967 in het Nieuwsblad van het Noorden: iemand die als zelfstandige zonder personeel werkte, was ziek geworden, mocht acht maanden niet werken en wilde weten of hij ergens recht op een uitkering had. Bijna vijftig jaar later is dat precies de vraag die op de Haagse agenda staat.
Volgens dezelfde reconstructie van Nieuwsuur kwam de term in de jaren tachtig in gebruik bij de Belastingdienst, aanvankelijk voor bouwvakkers die tijdelijke klussen deden: 1.600 in 1988, een jaar later het dubbele. Begin jaren negentig bemiddelde de onderneming De Vrije Arbeiders honderden van hen naar bouwprojecten, tot de oprichter in conflict kwam met het GAK, de voorloper van het UWV, en ruim een miljoen gulden moest terugbetalen. De wrijving tussen zelfstandig werken en het sociale stelsel is dus geen bijverschijnsel van de laatste jaren; ze zat er vanaf het begin in.
De opkomst van de zzp’er: van 1.600 bouwvakkers naar één op de tien werkenden
In de taakopdracht voor het interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) naar zzp’ers, gepubliceerd als bijlage bij de Miljoenennota 2015 in september 2014, rekent het kabinet met ongeveer 800.000 zzp’ers; wie ook bijverdieners en 65-plussers meetelt, komt volgens Nieuwsuur op bijna een miljoen. Het kabinet vraagt de werkgroep de oorzaken en gevolgen van die opkomst te analyseren en beleidsvarianten uit te werken, met de houdbaarheid van de sociale zekerheid en de overheidsfinanciën als toetssteen.
De doorsnee zzp’er is volgens de inventarisatie van Nieuwsuur vaker man dan vrouw, middelbaar tot hoog opgeleid en tussen de 35 en 55 jaar. De bouw is allang niet meer het enige werkveld: ambachtslieden, ingenieurs, onderzoekers, docenten en verkopers werken inmiddels net zo goed als zelfstandige.
Waarom bedrijven liever inhuren dan aannemen
De verklaring voor de groei zit aan twee kanten. Werkgevers wijzen op de kosten en risico’s van het arbeidscontract. Een stukadoorsbedrijf dat Nieuwsuur sprak, rekende voor dat een werknemer door premies en verzekeringen per dag 100 euro duurder is dan een zzp’er, en dat daar het risico van loondoorbetaling bij ziekte nog bovenop komt. Volgens Nieuwsuur besteden bedrijven bovendien meer uit dan decennia geleden en organiseren ze zich kleiner. Zelfstandigen zelf noemen vrijheid en eigen regie als belangrijkste motief. Nieuwsuur onderscheidde daarnaast een groep die zzp’er wordt uit werkloosheid en een groep die door de werkgever in die rol wordt geduwd.
Voor Den Haag is de vraag of het stelsel die verschuiving nog draagt. Moeten zzp’ers zich verplicht verzekeren tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid? Moet de zelfstandigenaftrek worden afgeschaft? Holt de groei van een groep die minder belasting en premies afdraagt de sociale zekerheid uit? In de uitzending van Nieuwsuur discussiëren de Kamerleden Mei Li Vos (PvdA) en Steven van Weyenberg (D66) daarover; het antwoord van het kabinet moet uit het IBO komen. Wie de vraag uit 1967 ernaast legt, ziet dat het probleem al bijna een halve eeuw hetzelfde is. Nieuw is alleen de omvang van de groep die erop wacht.
Actualisering (17 september 2026)
Het IBO-rapport en de kabinetsreactie verschenen op 2 oktober 2015. De werkgroep telde naast de 800.000 zzp’ers met een hoofdinkomen nog 600.000 bijverdieners, constateerde dat twee van de drie zzp’ers niet tegen arbeidsongeschiktheid verzekerd waren en wees het verschil in fiscale en arbeidsrechtelijke behandeling aan als een van de oorzaken van de opkomst van de zzp’er. Het kabinet liet de fiscale behandeling ongemoeid en zette in op bestrijding van schijnzelfstandigheid; het verwees daarvoor naar het al aanhangige wetsvoorstel Wet DBA, dat op 1 mei 2016 wet werd en sinds 1 januari 2025 volledig wordt gehandhaafd. De groei zette door tot bijna 1,3 miljoen zzp’ers eind 2024; over 2025 telde het CBS er 62.000 minder. De vragen van 2015 liggen inmiddels als wetsvoorstel voor: het rechtsvermoeden van werknemerschap per 31 december 2026, de Zelfstandigenwet (beoogd 1 januari 2028) en de verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering BAZ, sinds 23 maart 2026 bij de Tweede Kamer.
Bron: NOS Nieuwsuur, “De opkomst van de zzp’ers” (3 september 2015) · Miljoenennota 2015, bijlage taakopdracht IBO zzp (september 2014) · Kamerstuk 31 311, nr. 154, kabinetsreactie IBO Zelfstandigen zonder personeel (2 oktober 2015) · CBS, “Aantal zzp’ers in 2025 gedaald met 62 duizend” (12 februari 2026)
Redactionele noot: dit artikel is in september 2026 redactioneel herzien.
Redactie ZZP Nieuws – Redactie ZZP Nieuws publiceert sinds 2014 dagelijks nieuws, duiding en achtergronden voor zelfstandig ondernemers in Nederland. De redactie werkt vanuit primaire bronnen: Rijksoverheid, rechtspraak, Kamerstukken en CBS. Ontwikkelingen worden waar mogelijk in de context van eerdere wetgeving en beleid geplaatst. Onafhankelijkheid van overheid, vakbonden en commerciële partijen staat voorop. Lees meer over de redactie.