ZZP’er onder druk door afschaffing VAR en komst wet DBA

Laatst bijgewerkt: 2 oktober 2025, 08:01

Intro

Met het verdwijnen van de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR) en de invoering van de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (DBA) verandert in 2016 het speelveld voor zelfstandigen zonder personeel ingrijpend. Waar de VAR vooraf een jaar lang zekerheid gaf, zorgt de DBA volgens critici juist voor extra administratie en meer juridische onzekerheid voor zowel zzp’ers als opdrachtgevers.

Achtergrond: van VAR naar DBA

Jarenlang konden zelfstandigen met een VAR-wuo of VAR-dga aantonen dat hun samenwerking fiscaal niet als dienstbetrekking gold. Opdrachtgevers liepen dan geen risico op naheffingen. Met de DBA verdwijnt die voorafgaande zekerheid. Zzp’er en opdrachtgever moeten voortaan samen toetsen of er sprake is van loondienst (persoonlijke arbeid, loon en gezag). De Belastingdienst publiceert modelovereenkomsten die houvast moeten bieden, maar in de praktijk dekken die niet iedere situatie af en is maatwerk meteen aanleiding voor nieuwe vragen.

Doel van de koerswijziging

De beleidswijziging is bedoeld om schijnzelfstandigheid tegen te gaan: situaties waarin ex-werknemers als “zzp’er” terugkeren en in feite hetzelfde werk blijven doen, zonder premies en werknemersbescherming. De verwachting is dat schijn-zzp’ers vaker in loondienst komen.

Kritiek uit de praktijk

– Geen garantie vooraf: ook mét (goedgekeurde) modelovereenkomst kan later, met terugwerkende kracht, alsnog een dienstverband worden aangenomen.

– Beperkte toepasbaarheid: modellen sluiten niet altijd aan op specifieke beroepspraktijken; elke aanpassing roept twijfel op over de vrijwaring.

– Tijdsdruk: overeenkomsten laten toetsen kost weken, terwijl de ‘flexibele schil’ juist snel moet schakelen.

– Risico- en tariefdruk: opdrachtgevers verwerken risico’s in lagere tarieven, leggen extra clausules op of kiezen voor uitzend/payroll in plaats van een zzp’er.

Praktijkbeeld

Een zelfstandige journalist/trainer met tientallen opdrachtgevers per jaar kon onder de VAR helder aantonen ondernemer te zijn. Onder de DBA moet elke nieuwe opdracht worden getoetst op gezag, inbedding en ondernemersrisico. Wijzigt de feitelijke uitvoering, dan kan de kwalificatie achteraf alsnog kantelen.

Gevolgen voor opdrachtgevers

– Toets de rol vooraf: is het werk structureel en onder leiding? Overweeg dan een dienstverband of een andere contractvorm.

– Leg uitvoering en resultaat vast: werk met duidelijke deliverables, overdraagbaarheid en een zelfstandige werkwijze om hiërarchische aansturing te vermijden.

– Hanteer reële tarieven: ondernemerschap impliceert een marktconform tarief; te laag kan juist duiden op afhankelijkheid.Wat is verstandig voor zzp’ers?

– Laat ondernemerschap zien: meerdere klanten, eigen investeringen/materialen en zelfstandige planning.

– Contracteer zorgvuldig: gebruik een passend model en leg resultaatverplichtingen en procesafspraken vast.

– Documenteer je praktijk: portfolio, facturen, acquisitie, algemene voorwaarden en werkwijze vergroten de bewijspositie.

Verdwijnt de zzp’er?

Volledig verdwijnen lijkt onwaarschijnlijk, maar de markt kan wel verschuiven. Opdrachtgevers die risico’s willen mijden, kiezen tijdelijk eerder voor uitzend- of payrollconstructies. In sectoren met schaarse expertise blijft de vraag naar zelfstandige kennis naar verwachting overeind. De onzekerheid op korte termijn is echter reëel.

Conclusie

De doelstelling—misbruik bestrijden—is breed gedeeld, maar de gekozen route ruilt zekerheid vooraf in voor doorlopende toetsing. Dat leidt tot meer administratie en onzekerheid. Zzp’ers en opdrachtgevers zijn gebaat bij strakkere rolafbakening, heldere contracten en zorgvuldige dossiervorming.

Bronnen: o.a. NRC · 6/2/2016