In april 2025 zei 71 procent van ruim 7.500 zzp’ers in een peiling van Knab de toenmalige plannen voor een Zelfstandigenwet te steunen; 17 procent was tegen en 12 procent wist het nog niet. In oktober 2026, met de kabinetsversie van minister Aartsen net in consultatie, zou 53 procent van 1.068 ondervraagde zzp’ers tegen stemmen, 19 procent voor en 28 procent wist het nog niet. Knab waarschuwt zelf dat het niet dezelfde deelnemers zijn, dat voorstelversies en antwoordopties verschillen en dat de peiling van 2026 niet gewogen en niet representatief is. Toch wijzen de reacties van beroeps- en belangenorganisaties op de consultatie, die op 29 oktober sloot, dezelfde kant op. Het doel van de wet, vooraf zekerheid over wie als zelfstandige mag werken, steunen werkgevers, belastingadviseurs en zzp-organisaties uitdrukkelijk. Het probleem is wat er tussen de initiatiefwet van 2025 en de kabinetsversie van 2026 met de criteria gebeurde.
Van vijf open normen naar een harde telling van opdrachtgevers
De initiatiefwet die Aartsen, toen nog VVD-Kamerlid, in mei 2025 met drie mede-indieners in consultatie bracht, toetste de zelfstandige op vijf open geformuleerde criteria: werken voor eigen rekening en risico, een deugdelijke administratie, gedrag als zelfstandig ondernemer, een adequate voorziening tegen arbeidsongeschiktheid en een proportionele bijdrage aan pensioen. Of iemand drie of dertig opdrachtgevers had, was toen hooguit een aanwijzing. Een Commissie Beoordeling zou op verzoek bindend vaststellen of een relatie door de toets kwam. De kabinetsversie van 1 oktober 2026 verving de open normen van die zelfstandigentoets, de toets op de persoon, door drie criteria: ten minste drie opdrachtgevers, een minimumbedrag aan voorzieningen en een reeks basiskenmerken. Volgens de toelichting tellen het vorige en het lopende kalenderjaar samen; de wettekst spreekt van “de periode tot en met vorig kalenderjaar”, een verschil waar de NOB, VZN en onze eigen analyse van 29 oktober op wijzen.
De werkrelatietoets, die per opdracht beoordeelt of er gezag is, bestond in 2025 ook al, maar kreeg andere criteria. Het criterium werken voor eigen rekening en risico verhuisde van de persoon naar de concrete opdracht, en de toelichting vult het in met resultaatsverantwoordelijkheid: wie zich voor bepaalde tijd verbindt tegen een vergoeding die uitsluitend op gewerkte uren is gebaseerd, voldoet er volgens de toelichting in ieder geval niet aan. In de wettekst zelf staat die uurregel niet. Wie aan alle zeven criteria voldoet, zit in de veilige haven en heeft in ieder geval geen arbeidsovereenkomst; wie één criterium mist, wordt beoordeeld zoals nu. De verschillen staan uitgewerkt in de kennisbankpagina over de Zelfstandigenwet.
Precies die twee elementen, de nieuwe eis van drie opdrachtgevers en de nieuwe uitleg van eigen rekening en risico, keren in de reacties het vaakst terug. In onze eigen telling van 9 oktober, toen er 470 openbare reacties stonden, ging twee op de drie over de drie opdrachtgevers, volgens VZN “in de consultatie het meest genoemde bezwaar”. In de Knab-peiling van oktober had 30 procent van de deelnemers in 2025 en 2026 samen minder dan drie opdrachtgevers; onder ICT’ers was dat 69 procent. Betaling per uur, dag of dienst is voor 69 procent van alle deelnemers de gewoonte; van die groep zou 57 procent tegen stemmen, tegen 41 procent van wie per opdracht of resultaat afrekent.
Van werkgevers tot zzp-organisaties: dezelfde twee knelpunten, verschillende remedies
Wat opvalt aan de organisatiereacties is niet de kritiek, maar waar die samenkomt. VNO-NCW, MKB-Nederland, AWVN en LTO Nederland schrijven een “positieve grondhouding” te hebben, in gewoon Nederlands: zij willen de wet, maar niet in deze vorm. Ze noemen als voorbeeld een verruiming naar twee opdrachtgevers in het huidige en vorige kalenderjaar en vragen ruimte voor langdurige opdrachten en behoud van facturatie op uurbasis. Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN), die in juni 2025 al positief was over de initiatiefwet en de wet ook nu steunt, noemt de veilige haven onbereikbaar voor veel echte zelfstandigen en vraagt om vijf aanpassingen: toets het ondernemersrisico en niet de factuur, laat wettelijke verplichtingen van de opdrachtgever niet als gezag tellen, maak van drie opdrachtgevers geen harde drempel, laat vijf van de zeven voorwaarden volstaan en bescherm een opdrachtgever die te goeder trouw is. Dat tweede punt komt inhoudelijk terug bij de Branchevereniging Kinderopvang en de Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang, die voorstellen in de werkrelatietoets op te nemen dat de vrijheid om het werk vorm te geven geldt “binnen de geldende wettelijke kaders en de kwaliteits- en veiligheidsvoorschriften”, omdat een pedagogisch beleidsplan en veiligheidsprotocollen voor iedereen op de groep gelden.
Vereniging ZZP Nederland onderbouwt haar reactie met een onderzoek onder 3.033 zelfstandigen uit de eigen achterban, waarvan de representativiteit volgens de vereniging zelf niet is vastgesteld. Van de deelnemers die de vraag beantwoordden, wordt 56 procent meestal per uur betaald, werkt 36 procent aan één of twee grote langdurige opdrachten en heeft 83 procent geen problemen met de administratieve basisvoorwaarden. De vereniging tekent er zelf bij aan dat één of twee grote opdrachten niet automatisch minder dan drie opdrachtgevers betekent. De pijn zit volgens die cijfers niet in de administratie, maar in hoe zzp’ers werken.
De Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (NOB) telt in haar reactie van 29 oktober wat de wet van partijen vraagt: twee toetsen met zeven criteria, die de toelichting weer uitwerkt in ten minste zeven voorzieningen, zes kenmerken, twaalf gezichtspunten, twee gevallen en drie risico’s. Haar conclusie: “meer regels leiden dan niet tot meer duidelijkheid.” Dat is geen draai, maar een herhaling. In juni 2025 vroeg dezelfde NOB om “duidelijk gedefinieerde criteria die beter verifieerbaar zijn”, omdat zij betwijfelde of de open normen van de initiatiefwet in de praktijk toepasbaar waren. Het kabinet presenteert de nieuwe criteria als concreet, maar volgens de NOB is “een aanzienlijk deel” nog altijd een open norm, gelden alle criteria cumulatief en kan een opdrachtgever niet controleren of een zzp’er drie opdrachtgevers heeft of genoeg aan voorzieningen besteedt, terwijl die opdrachtgever wel het risico op naheffingen draagt. Het Register Belastingadviseurs (RB) concludeert dat de wet “niet de veilige haven biedt die met het wetsvoorstel wordt beoogd”, om twee redenen: de arbeidsrechtelijke toets en het fiscale ondernemersbegrip blijven twee aparte beoordelingskaders, en een opdrachtgever die te goeder trouw op de opgave van de zzp’er vertrouwt, krijgt geen zekerheid.
Het fiscale gat zat er in 2025 ook al in
Dat fiscale punt is het oudste bezwaar in het dossier. In juni 2025 vroeg de NOB in haar reactie op de initiatiefwet al “welke gevolgen de kwalificatie van ‘zelfstandige’ heeft voor de loon- en inkomstenbelasting en sociale zekerheid”, en hoe het begrip zich verhoudt tot de fiscale ondernemer in artikel 3.4 van de Wet inkomstenbelasting 2001. Anderhalf jaar later, met de initiatiefnemer inmiddels als minister, komt het RB met een kant-en-klaar tekstvoorstel voor de Wet op de loonbelasting. Volgens het RB werkt de veilige haven wel door naar de gewone dienstbetrekking voor de loonheffingen, maar niet naar de fictieve dienstbetrekkingen, de gevallen waarin de fiscus iemand zonder arbeidsovereenkomst toch als werknemer behandelt, en evenmin naar het ondernemersbegrip in de inkomstenbelasting. Daardoor blijft het fiscale afwegingskader volgens het RB “nagenoeg ongewijzigd”. De initiatiefwet van 2025 had daarvoor nog de Commissie Beoordeling, met oordelen die Belastingdienst en UWV bonden. Die commissie keert in de kabinetsversie niet terug. Wat ervoor in de plaats komt, een vrijwillige derdenverklaring waarin een deskundige bevestigt dat de zzp’er aan de zelfstandigentoets voldoet, heeft volgens de toelichting geen wettelijke status en bindt de uitvoeringsinstanties niet.
Advocaat en belastingadviseur Boris Emmerig legde op LinkedIn de reacties van NOB, RB en de Nederlandse orde van advocaten naast elkaar en noemt het “onafhankelijke en objectieve adviezen zonder eng eigenbelang of het belang van de achterban”. Zijn conclusie staat in geen van de reacties zo: Aartsen zou er volgens hem verstandig aan doen “om van het wetsvoorstel een co-produktie te maken met Eelco Eerenberg, de staatssecretaris van Financiën”. Het raakt ook het punt van de werkgevers, die willen dat opdrachtgevers “kunnen vertrouwen op een succesvol doorlopen toets of derdenverklaring”.
Het ministerie benoemt het zwakste criterium van de Zelfstandigenwet zelf
De cijfers waar de organisaties naar verwijzen, staan deels in het wetsvoorstel zelf. In de peiling die Ipsos I&O tussen 24 augustus en 1 september 2026 in opdracht van SZW hield onder 948 zzp’ers, zei 31 procent aan alle acht toen voorgelegde criteria te voldoen; met aanpassingen in de werkwijze 48 procent. Die acht criteria wijken af van de zeven in de wet, de peiling is gewogen en het ministerie heeft laten weten dat het cijfer niets zegt over de Zelfstandigenwet zoals die nu voorligt. De toelichting bij het wetsvoorstel gebruikt het onderzoek niettemin zelf. Ze leidt eruit af dat ruim zeven op de tien zzp’ers de zelfstandigentoets nu al halen, maar geeft ook toe waar het knelt: “door de bank genomen” voldoet 40 procent van de gevallen aan het criterium werken voor eigen rekening en risico, zo’n 55 procent als wie zijn werkpraktijk wil aanpassen meetelt. Het is het criterium waarvan volgens de toelichting de meeste zzp’ers en opdrachtgevers inschatten dat zij er mogelijk niet aan voldoen. VZN bouwt haar kernbezwaar op dat cijfer en vertaalt het naar 40 procent van de opdrachten. In het Ipsos-rapport zelf ligt het beeld anders: daar zegt 83 procent van de zzp’ers en 43 procent van de opdrachtgevers aan dat criterium te voldoen; de 40 procent is de samenvatting van het ministerie.
Dat verklaart waarom de omslag in de peilingen geen verrassing hoeft te zijn. De initiatiefwet van 2025 beloofde erkenning op basis van hoe iemand onderneemt, met open normen. De kabinetsversie koppelt die erkenning aan een harde telling van opdrachtgevers en aan een uitleg van eigen rekening en risico die volgens de toelichting van het ministerie zelf het zwakste criterium is. Daar komt een vrees bij die Knab als kern van de toelichtingen van zijn deelnemers noemt: dat opdrachtgevers de vrijwillige haven als harde inhuureis gaan hanteren. De wet verplicht daar niet toe, maar in hetzelfde Ipsos-onderzoek zegt 41 procent van de opdrachtgevers een zzp’er die niet aan de criteria voldoet waarschijnlijk niet meer in te zetten. De haven van 2026 heeft een smallere ingang dan de initiatiefwet van 2025 in het vooruitzicht stelde.
Twee punten waarop het ministerie nu kan bewegen
De consultatie sloot op 29 oktober met 1.106 openbare reacties naar onze telling van die middag. Het ministerie verwerkt ze in de consultatieparagraaf van de memorie van toelichting, die volgens diezelfde toelichting pas na de consultatie wordt geschreven, en past het voorstel waar nodig aan voordat het naar de Raad van State gaat. De beoogde ingangsdatum is 1 januari 2028, “mits uitvoerbaar”. De vraag voor de komende maanden is niet óf het voorstel verandert, maar op welk van de twee punten. Bij de drie opdrachtgevers noemen de werkgevers twee als voorbeeld, vraagt de NOB een uitzondering van twaalf maanden voor starters en wil VZN de harde drempel schrappen of anders over drie jaar tellen. Bij het uurtarief vragen NOB, VZN, ZZP Nederland en de werkgevers eensgezind om werken op urenbasis niet uit de haven te sluiten. Beweegt het ministerie op geen van beide, dan houdt het een wet over waarvan werkgevers, belastingadviseurs en zzp-organisaties het doel steunen, maar waarvan het ministerie in zijn eigen toelichting schrijft dat het zwakste criterium door de bank genomen in 40 procent van de gevallen wordt gehaald.
Dit artikel is een lang verhaal geworden, en dat is geen toeval maar het bewijs: wie in 2026 zeker wil weten of hij een zelfstandige mag inhuren, moet precies dit hele verhaal kennen. Een wet die bedoeld is om uitwassen en misbruik in bepaalde sectoren tegen te gaan, brengt nu de grote meerderheid in onzekerheid. Het ministerie schrijft in zijn eigen toelichting dat zeven van de tien zelfstandigen bewust voor onafhankelijkheid kiezen en dat gedwongen zelfstandigen de kleinste groep vormen. Voor die kleinste groep wordt de rest nu op de helling gezet. Dat kan niet de bedoeling zijn. Toch?
Bronnen: Internetconsultatie Zelfstandigenwet, conceptwettekst en memorie van toelichting (1 oktober 2026) en de reacties van NOB, RB, VNO-NCW/MKB-Nederland/AWVN/LTO, VZN, Vereniging ZZP Nederland en BK/BMK (oktober 2026) · Internetconsultatie initiatiefwetsvoorstel Zelfstandigenwet, memorie van toelichting en reactie NOB (mei en juni 2025) · Knab, peilingen april 2025 en oktober 2026 · Ipsos I&O voor SZW, Onderzoek wetsvoorstel zelfstandigen, rapport 2026/173 (september 2026)
Marco Weeber – Uitgever en eindredacteur van ZZP Nieuws, dat hij in 2014 oprichtte. Hij schrijft over wetgeving, fiscaliteit en handhaving, met bijzondere aandacht voor de Wet DBA, schijnzelfstandigheid en de verplichte AOV. Het zzp-schap kent hij van binnenuit: hij werkte als freelancer en is sinds 2023 opnieuw zelfstandig. Bekijk alle artikelen van Marco Weeber.