DNB noemt afbouw zelfstandigenaftrek “verstandig” — en wil verder

De Nederlandsche Bank pleit in een nieuwe analyse voor verder afbouwen van fiscale voordelen voor zzp’ers. De zelfstandigenaftrek is sinds 2022 al teruggebracht van €6.310 naar €1.200 — een daling van 81 procent. Volgens DNB is dat “een verstandige stap”. Het rapport verscheen woensdag, en de timing valt op. Het aantal zzp’ers krimpt op dit moment vijf kwartalen op rij.

De analyse Gezonde markten, gezonde groei van DNB-onderzoekers Guus Brouwer en Jasper de Winter onderzoekt waarom de Nederlandse productiviteitsgroei stokt. De diagnose: te veel kapitaal en arbeid blijven hangen bij kleine bedrijven die nauwelijks doorgroeien. Een belangrijke oorzaak volgens DNB zijn de fiscale voordelen voor zelfstandigen zonder personeel. Die zouden “keuzes op de arbeidsmarkt verstoren en doorgroei ontmoedigen”.

Aftrek al fors gekrompen, volgens DNB nog niet genoeg

De getallen die DNB aandraagt zijn op zichzelf bekend. Hun gewicht zit in hoe de centrale bank ze nu inzet. Van de 2,3 miljoen ondernemingen in de Nederlandse marktsector heeft 85 procent geen werknemers — in de EU-27 is dat 62 procent. Bij nieuwe oprichtingen ligt het verschil nog scherper: 97 procent van de Nederlandse starters begint zonder personeel, tegen 82 procent EU-breed. Een eenpitter groeit nauwelijks. Vijf jaar na oprichting telt zo’n onderneming gemiddeld 1,2 werkenden — inclusief de ondernemer zelf.

Op basis van die cijfers concludeert DNB dat fiscale faciliteiten voor zelfstandigen “vaker fungeren als inkomensondersteuning dan als aanjager van doorgroei, investeringen of innovatie van bedrijven”. De centrale bank verwijst naar drie eerdere evaluaties: het IBO Zelfstandigen (2015), en SEO-rapporten van Witteman (2017) en Schwartz (2024). Daarmee positioneert DNB zich in een onderzoekslijn die zzp-faciliteiten al jaren kritisch bekijkt.

Eén zin verandert dat van analyse in stellingname: “In dat licht is de ingezette afbouw van de zelfstandigenaftrek een verstandige stap.” Het woord “verstandig” is geen technocratie meer. Het is een politieke positie.

Voor 2026 staat de aftrek op €1.200, voor 2027 zakt die naar €900. Per 2027 verdwijnt ook de startersaftrek — als dekking voor het energiepakket van het kabinet. Wie in 2022 nog €6.310 kon aftrekken, houdt vijf jaar later €900 over. Een krimp van 86 procent in vijf jaar.

Markt krimpt al, DNB wil meer

De DNB-analyse landt op een markt die al onder druk staat. Volgens CBS-cijfers over het eerste kwartaal van 2026 waren er ongeveer 15 duizend zelfstandigen minder dan een kwartaal eerder. Het aantal gewerkte uren door zelfstandigen daalde met 1,0 procent. De daling kwam volledig voor rekening van zzp’ers. Het is het vijfde kwartaal op rij dat het aantal zzp’ers afneemt.

De Belastingdienst handhaaft sinds 1 januari 2025 weer volledig op schijnzelfstandigheid. Per 1 januari 2026 zijn daar vergrijpboetes bij opzet of grove schuld bijgekomen.

DNB wil daar bovenop meer fiscale druk. In de samenvatting van de analyse staat: “Bij zelfstandigen zonder personeel is daarnaast handhaving op schijnzelfstandigheid van belang.” Twee instrumenten, in dezelfde alinea: minder fiscale ruimte én strenger toezicht. Dat de aantrekkelijkheid van zelfstandig ondernemerschap daarmee structureel kleiner wordt, is voor DNB blijkbaar geen tegenargument.

Wat DNB zelf erkent maar niet uitwerkt

Eén nuance in de analyse blijft in de algemene berichtgeving onderbelicht. DNB constateert namelijk dat zelfstandigen die mét werknemers starten, tot de Europese top behoren qua doorgroei. Letterlijk: “Vijf jaar na oprichting behoren ondernemingen die bij start werknemers in dienst hadden, gemeten naar de groei van het aantal werknemers, gemiddeld tot de Europese top 3.”

Dat is een opmerkelijke vaststelling. Het Nederlandse ondernemingsklimaat werkt blijkbaar prima — zodra er personeel in beeld komt. Het probleem dat DNB beschrijft, ligt niet bij ondernemerschap als zodanig. Het ligt bij eenpitters die niet doorgroeien.

Maar veel van die eenpitters wíllen niet doorgroeien. Een zorgprofessional die als zzp’er werkt, een freelance journalist, een ICT’er die voor verschillende opdrachtgevers werkt, een kapper aan huis — deze mensen kozen niet voor zelfstandigheid als opstap naar werkgeverschap. Voor hen is zzp-schap de bestemming. DNB koppelt hun fiscale positie aan een productiviteitsdebat waar ze geen onderdeel van wilden zijn.

Bekend frame, scherper toon

Het is niet de eerste keer dat DNB hierop aanstuurt. In het rapport Toekomst van de Arbeidsmarkt (2021) deed de centrale bank een vergelijkbare oproep. Toen werd de zzp’er ingebed in de bredere “flexschil” en draaide het om institutionele schotten tussen contractvormen. Nu is de inkleding anders: productiviteit, bedrijfsdynamiek, misallocatie van kapitaal en arbeid. De boodschap is in de kern dezelfde.

Het verschil zit in wat er sindsdien is gebeurd. Toen DNB in 2021 voor afbouw pleitte, lag de zelfstandigenaftrek nog ruim drie keer hoger dan vandaag. Inmiddels is 80 procent daarvan weg. De FOR is sinds 2023 gesloten voor nieuwe opbouw. De mkb-winstvrijstelling daalde naar 12,7 procent. Het wetsvoorstel BAZ moet zzp’ers verplicht verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid. Het beleid waar DNB om vraagt, is grotendeels al in gang gezet of in de Kamer onderweg.

Wat DNB niet bespreekt

In de analyse blijft één kant van het verhaal onbelicht: de werkgeverskant. Veel zzp’ers nemen geen personeel aan omdat ze dat niet willen — dat is DNB’s eigen vaststelling. Maar er is ook een andere reden. De stap naar werkgeverschap is in Nederland duur en juridisch riskant. Twee jaar loondoorbetaling bij ziekte. Ontslagbescherming. Transitievergoeding. En sinds 1 januari 2025 boetes bij schijnzelfstandigheid die ook door kunnen werken in inhuur via tussenpersonen.

Wie als eenmanszaak eens iemand wil aannemen, kijkt tegen een wirwar van verplichtingen aan die in andere EU-landen veel lichter zijn. DNB constateert dat eenpitters niet doorgroeien — maar laat de drempel om dat wél te doen onbesproken.

Politieke ruimte beperkt

Of de DNB-analyse het politieke debat verschuift, valt te bezien. De Tweede Kamer is op dit moment in meireces. De afgelopen maanden bleek bovendien dat een Kamermeerderheid kritisch is op nieuwe maatregelen die zzp’ers raken — getuige onder meer de afgewezen verlenging van de zachte landing en de discussie rond het rechtsvermoeden bij laag uurtarief.

Tegelijk zit veel van wat DNB wil al in de pijplijn. De aftrek krimpt. De startersaftrek verdwijnt. De handhaving is hervat. Voor zzp’ers zelf is de boodschap simpel: de centrale bank van Nederland vindt hun fiscale positie nog steeds een macro-economisch probleem. En de afbouw die al loopt, is volgens DNB een eerste stap. Niet de laatste.

Bron: De Nederlandsche Bank · CBS · Centraal Bureau voor de Statistiek · Rijksoverheid