Schijnzelfstandigheid in de zorg

Hoeveel zzp’ers werken er in de zorg, en waar?

Volgens het CBS werkten in het derde kwartaal van 2025 175.000 zelfstandigen in zorg en welzijn, 10,2 procent van alle werkenden in de sector. Tien jaar eerder waren dat er 117.000 (8,9 procent). Het aantal zzp’ers piekte in het eerste kwartaal van 2024 op 166.000 en daalt sinds het eerste kwartaal van 2025 voor het eerst, kwartaal na kwartaal. Volgens het CBS past die daling bij de verwachting van werkgevers om in 2025 minder zelfstandigen in te huren, onder meer vanwege de handhaving op schijnzelfstandigheid.

De sector is geen eenheid. In de branche overige zorg en welzijn (onder meer fysiotherapeuten, tandartsen en verloskundigen) is een kwart van de werkenden zzp’er; bij huisartsen en gezondheidscentra 16,7 procent. In de gehandicaptenzorg, de ziekenhuizen en de verpleging, verzorging en thuiszorg is het minder dan 5 procent. De daling in 2025 is het grootst bij de huisartsen (min 4 procentpunt) en in de kinderopvang; in de ziekenhuizen steeg het aantal zzp’ers juist licht, van 10.000 naar 11.000.

Dezelfde regel als overal: geen uitzondering voor de zorg

Of iemand werknemer of zelfstandige is, bepaalt artikel 7:610 van het Burgerlijk Wetboek: arbeid, loon en een gezagsverhouding. De Hoge Raad vulde dat in het Deliveroo-arrest van 24 maart 2023 in met negen gezichtspunten die in onderlinge samenhang worden gewogen, van de vrijheid om het werk zelf in te richten tot de vraag of iemand zich ook buiten deze opdracht als ondernemer gedraagt. Geen enkel gezichtspunt geeft de doorslag. Het ministerie van SZW bracht die regels op 13 juli 2026 samen in een Toetsingskader Beoordeling arbeidsrelaties, een verkorte versie van het beslis- en afwegingskader dat de Belastingdienst in april 2026 publiceerde. Hoe de negen gezichtspunten werken, staat op de kennisbankpagina Wat is de Wet DBA?; de zelftoets vind je op Wanneer ben je écht zzp’er?

Voor de zorg geldt geen apart regime. Het kabinet schreef dat in december 2025 letterlijk in de voortgangsbrief over werken met en als zelfstandigen: er “geen uitzonderingen gelden voor specifieke sectoren, ook niet voor de zorgsector”. De opheffing van het handhavingsmoratorium per 1 januari 2025 heeft de regels niet veranderd; de mogelijkheden om zzp-huisartsen in te zetten zijn volgens diezelfde brief “conform het geldende arbeidsrecht onveranderd”. Wat wel is veranderd, is dat de Belastingdienst die regels weer toepast.

De kern: gezag of wettelijke verantwoordelijkheid?

De zorg heeft één eigenschap die in andere sectoren ontbreekt: de wet legt de eindverantwoordelijkheid voor goede zorg bij de zorgaanbieder, niet bij de individuele zorgverlener. De Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) verplicht de zorgaanbieder tot goede zorg, systematische kwaliteitsbewaking en een klachten- en geschillenregeling; in de langdurige zorg komt daar het kader van de Wet langdurige zorg (Wlz) bij. Wie als zzp’er binnen een instelling werkt, werkt dus altijd binnen de protocollen, het elektronisch patiëntendossier en de kwaliteitseisen van die instelling, ook als er verder niemand is die zegt hoe je je vak uitoefent.

Daar zit de juridische splitsing. De ene lezing: wie eindverantwoordelijk is, moet kunnen ingrijpen, en die bevoegdheid om instructies te geven is gezag, ook als er in de praktijk nooit een instructie valt. De andere lezing: protocollen, registratie en kwaliteitseisen zijn wettelijke verplichtingen die voor elke zorgverlener gelden, in loondienst of niet, en zeggen niets over wie bepaalt hoe de zorg wordt verleend. Voor de kwalificatie telt volgens deze lezing alleen de inhoudelijke aansturing: krijg je aanwijzingen over de behandeling, leg je verantwoording af over je functioneren, bepaalt een ander wanneer en voor wie je werkt?

Beide lezingen komen in de rechtspraak voor, en dat verklaart waarom een zorg-zzp’er en een instelling over dezelfde situatie iets anders kunnen horen van hun adviseur. Het toetsingskader van SZW kiest niet expliciet, maar herhaalt de lijn van de Hoge Raad dat de mogelijkheid tot het geven van aanwijzingen al gezag kan opleveren, ook als daar nauwelijks gebruik van wordt gemaakt. Tegelijk weegt professionele autonomie mee als gezichtspunt. Hoe zwaar, hangt af van de feiten.

Wat de rechter zei: twee uitspraken, twee richtingen

In de logopedistenzaak stelde de kantonrechter vast dat arbeid en loon aanwezig waren, maar een gezagsverhouding niet. De logopedist was “werkinhoudelijk volledig vrij”, kreeg geen richtlijnen, bepaalde zelf of en wanneer zij een patiënt behandelde, hoefde voor het verzetten van afspraken geen toestemming te vragen en voerde geen functioneringsgesprekken. Dat zij behandelingen moest registreren in het systeem van de praktijk, verklaarde de rechter uit het contract van de praktijk met de zorgverzekeraar, niet uit gezag. Dat zij zich nooit had laten vervangen en twee jaar geen andere opdrachtgever had, was volgens de rechter haar eigen keuze en nam niet weg dat zij zich als ondernemer kón gedragen. De rechter toetste langs de Deliveroo-gezichtspunten en woog het commerciële risico mee: bij minder behandelingen in schoolvakanties daalde haar omzet. Opvallend detail: de logopedist verdiende 18 euro per behandeling van dertig minuten.

In de thuiszorgzaak uit 2022, die ging over het belastingjaar 2015 en dus vóór het Deliveroo-arrest werd gewezen, redeneerde de belastingrechter andersom. Omdat de zorg alleen binnen het wettelijke Wlz-kader kon worden verleend en de zorgaanbieders daarvoor eindverantwoordelijk bleven, hadden zij “zowel op organisatorisch als op vakinhoudelijk gebied uiteindelijk een bindende instructiebevoegdheid”. Voor gezag is volgens die rechtbank voldoende dat de zorgaanbieder bevoegd wás instructies te geven; dat de zorgverlener “een grote mate van professionele autonomie” had, deed daar niet aan af.

Buiten de zorg wees het Gerechtshof Amsterdam in januari 2026 in de Uber-zaak het collectieve oordeel af dat FNV vroeg en beoordeelde het zes chauffeurs individueel; in juni 2026 oordeelde hetzelfde hof dat wie via het platform Temper werkt uitzendkracht is. Beide lijnen, geen sectoroordeel en scherp kijken naar de driehoek met een tussenpartij, werken door in hoe de zorg wordt bekeken.

De huisartsencasussen: hoe de ministeries oordeelden

De huisartsenzorg is de enige branche waar de overheid concreet heeft laten zien hoe zij zorgsituaties beoordeelt. De minister van VWS bood brancheorganisaties in december 2024 de mogelijkheid om casusposities voor te leggen aan de ministeries van SZW, VWS en Financiën en de Belastingdienst. De Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) diende zes situaties in over waarnemende huisartsen.

De uitkomst, door de LHV op 5 december 2025 gemeld na het slotgesprek van 18 november: bij vier van de zes casussen achten de ministeries het “onwaarschijnlijk dat het buiten dienstbetrekking kan”. Alleen de praktijkhouder die dienst doet op de huisartsenpost en de zzp’er die ingroeit naar praktijkhouderschap worden als buiten dienstbetrekking beoordeeld. De overige vier waarneemsituaties vielen in de ogen van de ministeries dus aan de verkeerde kant van de streep. De LHV is het daar niet mee eens en stelt dat de huidige wet ruimte biedt voor echte zelfstandigen bij kortdurende waarneming voor ziek, piek en uniek, en met kanttekeningen ook in de anw-zorg; zij en lobbyt voor wettelijke verankering van een flexibele schil in de Zelfstandigenwet; de Tweede Kamer steunde dat met de motie-Flach c.s. over “ziek, piek en uniek” en de anw-zorg.

Dat het ook anders kan lopen, liet dezelfde LHV in juli 2026 zien: een waarnemend huisarts die eind 2025 een btw-vrijstelling aanvroeg, kreeg van de Belastingdienst eerst te horen dat zij langs de Deliveroo-criteria geen ondernemer was. Na een uitgebreid verweerschrift kwam de dienst daarop terug en erkende haar alsnog als ondernemer. De LHV noemt de factoren die daarbij zwaar wogen: ondernemersrisico, professionele autonomie, eigen aansprakelijkheid, meerdere opdrachtgevers en kortere opdrachten. Eén casus, maar wel een die laat zien dat een voorgenomen oordeel geen eindoordeel is.

Handhaving in 2026: wat de Belastingdienst wel en niet doet

Het Handhavingsplan arbeidsrelaties 2026 (versie 2.0, 31 december 2025) is helder over de aanpak. De Belastingdienst handhaaft risicogericht en richt zich niet op specifieke sectoren, “behalve als steekproeven of andere onderzoeken laten zien dat onderscheid in doelgroepen wel zinvol is”. Wat de dienst wél apart benoemt, is de inhuur via tussenpersonen: opdrachtgevers lijken het risico van een onjuiste kwalificatie te willen verschuiven naar een bemiddelaar, en daarom kijkt de Belastingdienst naar de hele keten. Voor de zorg, waar bureaus en platforms een groot deel van de inhuur verzorgen, is dat de relevantste passage van het plan.

• Bedrijfsbezoek eerst. In 2026 begint de Belastingdienst in beginsel met een bedrijfsbezoek bij de opdrachtgever. Een boekenonderzoek volgt bij concrete risicosignalen of evidente schijnzelfstandigheid.
• Geen verzuimboetes over 2025 en 2026. Over 2025 legt de dienst geen enkele boete op. Over 2026 geen verzuimboetes, maar wel vergrijpboetes bij opzet of grove schuld: 25 procent van de nageheven belasting bij grove schuld, 50 procent bij opzet.
• Niet verder terug dan 1 januari 2025. Tot 2030 geldt een ingroeimodel: naheffingen gaan niet verder terug dan 2025, tenzij sprake is van kwaadwillendheid of een eerdere aanwijzing. Pas in 2030 kan de dienst weer vijf jaar terug.
• Vanaf 1 januari 2027 vervalt de zachte landing helemaal. Dan gelden de normale regels, inclusief verzuimboetes.
• Capaciteit en aantallen. 80 fte is beschikbaar. Tot en met oktober 2025 voerde de dienst 842 bedrijfsbezoeken en 237 boekenonderzoeken uit; in heel 2024 waren dat er 1.115 en 312. Over naheffingsbedragen rapporteert het kabinet niet.

Twee dingen worden in de zorg vaak door elkaar gehaald. De Belastingdienst heft loonheffingen na bij de opdrachtgever, niet bij de zzp’er; de instelling kan de loonbelasting en premies volksverzekeringen wel op de zorgverlener verhalen, de premies werknemersverzekeringen niet. En de fiscale kwalificatie staat los van het civiele recht: ook zonder de Belastingdienst kan een zorgverlener zelf, of een vakbond, bij de kantonrechter werknemerschap claimen, met loondoorbetaling bij ziekte, ontslagbescherming en pensioen als inzet. De logopedistenzaak was zo’n procedure.

Wat instellingen doen, en wat dat de sector kost

De handhaving raakt de zorg-zzp’er vooral indirect, via het gedrag van instellingen. In een werkgeversenquête uit het tweede kwartaal van 2025 meldde 26,2 procent van de werkgevers in zorg en welzijn een afname van zzp-inzet; bij huisartsen en gezondheidscentra was dat 43,8 procent, in de verpleging, verzorging en thuiszorg 42,7 procent. Van de werkgevers die voormalige zzp’ers in dienst namen, koppelde 65,5 procent dat aan de handhaving. Slechts 3,6 procent ging meer met uitzendkrachten of gedetacheerden werken.

Dat de afbouw nauwelijks in dienstverbanden uitmondt, blijkt uit de Benchmark Langdurige Zorg 2026 van BDO (juni 2026). In de gehandicaptenzorg raamt BDO de uitstroom als gevolg van de afbouw op ongeveer 1.945 zorgprofessionals, met een kosteneffect van 110,2 miljoen euro; het aandeel personeel niet in loondienst daalde slechts van 14,9 naar 13,6 procent. In de ouderenzorg verlieten naar schatting ruim 3.000 mensen de sector, eveneens grotendeels zonder overstap naar loondienst. Waar het handhavingsrisico substantieel is, nemen instellingen inmiddels een waarschuwende toelichting op in hun jaarrekening. Lees het artikel over de BDO-benchmark.

De praktijkvoorbeelden uit 2026 staan in het archief van ZZP Nieuws: Pluryn bouwt af en Lunet stopt abrupt, SWZ wilde van zzp’ers af, kan niet zonder en vreest voor zijn voortbestaan, en de gastbijdrage van fiscalist Boris Emmerig die betoogt dat de vrees voor faillissement door boetes voorbarig is, omdat er nog geen aanslagen zijn opgelegd en de instelling het grootste deel van een naheffing kan verhalen. In de ggz speelt hetzelfde debat, met een arbeidsmarkttekort dat oploopt van ruim 10.000 personen in 2025 naar bijna 12.000 in 2035.

Wat je als zorg-zzp’er zelf in de hand hebt

De beoordeling gaat over de feiten, niet over het contract. Een modelovereenkomst of een fraaie opdrachtbevestiging helpt niet als de praktijk anders is. Wat wél helpt, is de feiten in jouw voordeel inrichten en vastleggen. De gezichtspunten uit Deliveroo, toegepast op de zorg:

• Inhoudelijke vrijheid. Bepaal zelf hoe je de zorg verleent binnen de professionele standaard. Protocollen volgen is een beroepsplicht; instructies van een leidinggevende over jouw handelen zijn gezag. Leg vast dat je geen functionerings- of beoordelingsgesprekken voert.
• Roosters en diensten. Neem diensten aan of weiger ze; laat je niet inroosteren zoals werknemers. Wie structureel de gaten in het rooster vult die werknemers openlaten, is in de termen van de Hoge Raad “ingebed” in de organisatie. Cao-afspraken die zzp’ers in de roostersystematiek meenemen, versterken dat beeld alleen maar, betoogt een gastanalyse op ZZP Nieuws.
• Vervanging. Spreek een reëel vervangingsrecht af en gebruik het ook eens. Een recht dat nooit wordt uitgeoefend, woog in de logopedistenzaak niet tegen de zzp’er, maar helpt ook niet.
• Meerdere opdrachtgevers en korte opdrachten. Eén opdrachtgever is geen doodzonde, maar meerdere opdrachtgevers en een wisselende opdrachtenportefeuille wegen zwaar mee bij het externe ondernemerschap. De LHV noemt precies dit als doorslaggevend in de btw-casus van juli 2026.
• Eigen aansprakelijkheid en verplichtingen. Een eigen beroepsaansprakelijkheidsverzekering, een eigen Wkkgz-klachtenregeling, een eigen BIG-registratie waar van toepassing, en zo nodig een Wtza-melding laten zien dat je zelf zorgaanbieder bent. Zie de kennisbankpagina Wtza, Wkkgz, VOG en BIG: de checklist voor zorg-zzp’ers.
• Tarief en risico. Reken een tarief dat je kosten, verzekeringen, pensioen en leegloop dekt; zo bereken je je echte ondergrens. Een tarief onder de wettelijke drempel (geïndexeerd 38 euro per uur) valt vanaf 31 december 2026 bovendien onder het rechtsvermoeden van werknemerschap.
• Via een bureau of platform. Werk je via een bemiddelaar, dan kijkt de Belastingdienst naar de hele keten en naar wie feitelijk aanstuurt. Een bureau tussen jou en de instelling verandert niets aan de beoordeling van jouw werk op de vloer, en kan een relatiebeding bevatten dat door het belemmeringsverbod nietig is; lees de uitspraak van juni 2026.
• Via een pgb-budgethouder. Werk je rechtstreeks voor een particulier die zorg inkoopt met een persoonsgebonden budget, dan geldt dezelfde beoordeling, met één verschil: omdat je opdrachtgever geen organisatie is, weegt de vraag of je bent “ingebed” volgens minister Aartsen minder zwaar. Sinds 1 januari 2026 valt een pgb-zorgverlener in loondienst niet meer onder de Regeling dienstverlening aan huis, waardoor een budgethouder die werkgever blijkt te zijn ook premies werknemersverzekeringen betaalt. Het kabinet werkt geen extra voorbeeldsituaties uit; budgethouders kunnen bij de SVB terecht voor een keuzehulp en advies. Lees de Kamerbrief van oktober 2026.

Documenteer dit alles. Bij een bedrijfsbezoek vraagt de Belastingdienst de opdrachtgever hoe de inhuur feitelijk werkt; jouw eigen dossier, van offertes tot geweigerde diensten, is dan het bewijs dat er tegenover de roosterwerkelijkheid van de instelling staat.

Wat er nog aankomt: rechtsvermoeden, WTTA, Zelfstandigenwet

Drie wetten veranderen de komende jaren de positie van de zorg-zzp’er. Op 31 december 2026 treedt het rechtsvermoeden van werknemerschap in werking: wie voor minder dan de drempel per uur werkt (36 euro in de wettekst, geïndexeerd 38 euro), kan bij de opdrachtgever en de rechter claimen dat hij werknemer is, waarna de opdrachtgever moet bewijzen dat dat niet zo is. Het vermoeden werkt alleen civielrechtelijk; de Belastingdienst kan er geen beroep op doen. In de zorg is dat relevant voor lager betaalde functies en voor tarieven per verrichting, zoals de 18 euro per behandeling uit de logopedistenzaak. Alles over de drempel staat op de kennisbankpagina Wat betekent VBAR?

Op 1 januari 2027 treedt de Wet toelating terbeschikkingstelling van arbeidskrachten (WTTA) in werking, met handhaving vanaf 2028. Bureaus die zorgpersoneel uitlenen, hebben dan een toelating nodig; wordt een zzp-constructie als schijnzelfstandigheid aangemerkt, dan kan de bemiddelaar onder de wet vallen en de instelling als inlener. Lees wat de WTTA betekent.

De Zelfstandigenwet, beoogd per 1 januari 2028, moet vooraf zekerheid geven met een zelfstandigentoets en een werkrelatietoets. Het conceptwetsvoorstel ging op 1 oktober 2026 in consultatie, tot 29 oktober 2026. De LHV vraagt om verankering van een flexibele schil in die wet en ook de Federatie Medisch Specialisten pleitte begin 2026 bij de kabinetsformatie voor behoud van zo’n schil. Of dat in de wet komt, is nog niet bekend. Lees de kennisbankpagina over de Zelfstandigenwet. Daarnaast ligt de verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering BAZ bij de Tweede Kamer.

Tijdlijn

Veelgestelde vragen